De Nieuwe Rijnkrant

Nieuws en Commentaar

De Ontvolking van Schokland: 150 jaar

leave a comment »

Het eiland Schokland is nu een strook land dat onderdeel uitmaakt van de Noordoostpolder. In de late Middeleeuwen was het een schiereiland dat uitstak voorbij Overijssel, en werd er landbouw bedreven. Toen men echter tegen het einde van de Middeleeuwse periode grootschalig in de regio begon veen af te graven, sloeg het water steeds grotere delen weg, met als resultaat dat het een eiland werd. Het was niettemin een eiland van een zeker formaat, met zowel landbouw als veeteelt, en verdeeld in een gedeelte dat behoorde tot Holland en een gedeelte dat behoorde tot Overijssel.

Over de loop der eeuwen echter begon steeds meer van het eiland onder water te raken, en nam daarmee het formaat van het eiland af en het gedrang toe. In de 18e eeuw moest de landbouw wegens gebrek aan ruimte en grond worden opgegeven, en concentreerde de bevolking zich op de visserij, in het bijzonder de haringvangst. Er waren nog steeds twee dorpen op het eiland, waarvan één Katholiek en één Protestant, met eigen kerken. Niettemin was het water zo dreigend dat er grote nieuwe dijken van steen moesten worden aangelegd, en tevens een houten loopplank waarmee men van het ene deel van het eiland naar het andere kon schuifelen als tijdens de regelmatige stormvloeden het middendeel onder water liep. Deze loopplank was zo smal dat twee mensen er niet naast elkaar op konden lopen. Als iemand een ander passeren wilde, moesten zij elkaar vasthouden en een halve slag draaien, iets wat op den duur de naam van de ‘Schokker dans’ kreeg.

In 1825 trof een zeer zware Februaristorm na een natte herfst en winter het eiland. De dijken waren door de zompige grond ondermijnd en begaven het, met als gevolg dat de zuiderpunt van het eiland onder water kwam te staan. Velen brachten zich in redding door middel van de vissersboten, maar een aanzienlijk gedeelte van de vissersvloot ging niettemin verloren, evenals 13 mensen en een dertigtal dieren. De zuidpunt werd hierop verlaten en de bewoners trokken naar het dorp in het middendeel. Niettemin was het wegens de moeilijke economische situatie op het eiland uiterst moeilijk om de schade van de storm te herstellen.

Het eiland kwam de klap nauwelijks te boven, en toen vervolgens door ecologische veranderingen de haring niet langer het eiland passeerde, was het met de inkomsten gedaan. Keer op keer moest de burgemeester, Gillot, gesteund door de twee dorpsonderwijzers en de dominee en pastoor, een beroep doen op de liefdadigheid van de lezers van kranten uit de omgeving, van Kampen tot Amsterdam. Geregeld hielden deze laatste dan ook inzamelingen voor Schokland, maar het was amper voldoende om de mensen gedurende de winter in leven te houden. Velen kwamen om door terugkerende vlagen van cholera en tyfus, en het eiland verviel volledig tot de bedelstaf, afhankelijk van donaties buiten het eiland. De Nederlandse regering was in deze tijd nog sterk de beginselen van laissez faire toegedaan, en weigerde systematische steun voor de ontwikkeling van Schokland; er werd echter wel een poging ondernomen om een weverij van calico op te zetten, om daarmee aan ‘nuttige werkverschaffing’ te doen. Dit bleek echter geen succes, omdat de Schokkers het werk niet gewend waren en de kosten te hoog waren om competitief te zijn.

Uiteindelijk leed de bevolking een zodanig uitzichtloos bestaan dat de nieuwe pastoor die uit Groningen was gezonden, Ter Schouw, een campagne begon in samenwerking met de burgemeester om de bevolking te laten evacueren van het eiland. Hoewel de regering in eerste instantie weinig bereid was om kosten te maken voor de Schokkers, slaagde de campagne er niettemin op den duur in om de uitzichtloosheid van de situatie duidelijk te maken. Hierbij speelde ongetwijfeld een rol dat hoewel overheidsinterventies niet door de burgerij gepast werden gevonden, een permanente afhankelijkheid van charitatieve ondernemingen ook niet. In 1859 gaf de Minister van Binnenlandse Zaken, Van Tets van Goudriaan, het bevel het eiland te ontruimen. Alleen een vuurtoren bleef enige tijd werkzaam, tot het eiland opging in de polders van Flevoland die bij het begin van de Tweede Wereldoorlog werden aangelegd.

Een vergelijkbare geschiedenis kan worden gevonden op de Schotse eilandengroep St. Kilda (hoewel een archipel, is alleen het hoofdeiland Hirta bewoond geweest, zodat St. Kilda ook daarnaar verwijst). Net als Schokland was het reeds van oudsher bewoond, maar komt het pas in de geschiedschrijving voor in de latere Middeleeuwen. De bewoners van St. Kilda, die onder de leenheerschappij vielen van de MacLeods van Harris, stonden bekend om hun hardnekkige steun voor de oude religies en hun gebrek aan Christelijke opvoeding. Zij waren arme vissers, en de enige bezoekers die eeuwenlang hen aandeden waren predikers door de MacLeods en anderen gezonden, of passerende schepen, die vaak ziekten meebrachten en zo voor vernietiging zorgden. Er werden echter ook schapen gehouden, en dit zorgde lange tijd voor enig inkomen, en zelfs een enkele roofaanval.

Begin achttiende eeuw hadden passerende schepen zo voor danige ontvolking gezorgd, zodat zelfs nieuwe kolonisten uit Harris gezonden moesten worden. Men betaalde tot laat in de 19e eeuw nog belasting in natura aan de vertegenwoordiger van de grootgrondbezitter, die in de 17e eeuw al de grond verpachtte voor eigen inkomen. Dit kan als typerend worden gezien voor de wijze waarop in de loop van de tijd de Schotse feodale heren en clan lords steeds meer gingen optreden als afwezige grootgrondbezitters, met volledig eigendom over wat voorheen door conventie verdeelde bezittingen waren.

De bevolking van St. Kilda werd vergeten, en bleef steeds verder achter bij de rest van het land – het was zelfs de moeite niet waard om aan enclosure te doen op deze grond. Hoewel zij vanaf begin 19e eeuw vaker bezocht werden door passerende passagiersschepen, leefden de St. Kildans zelfs geruime tijd van slechts het vangen van vogels om de veren te plukken, waarbij de geplukte zeevogels vervolgens hen tot voedsel dienden. Vanaf het einde van de 19e eeuw begon een gedeelte van de bevolking eenvoudig handwerk te doen voor toeristen, maar dit leverde niet systematisch een inkomen op, en de afhankelijkheid van aangapende buitenstaanders ondermijnde het zelfvertrouwen van de bevolking. Al in 1852 emigreerden 36 mensen naar Australië, hoewel de meesten onderweg omkwamen; een aanzienlijk gedeelte van de eilandpopulatie. Gebrek aan communicatie maakte het zeer moeilijk om tijdens slechte perioden op het eiland hulp te halen, waardoor ondanks inventieve pogingen met o.a. kleine brievenbootjes er geregeld hongersnoden uitbraken. De ellende die rond 1913 zijn hoogtepunt bereikte werd enige tijd onderbroken door de Eerste Wereldoorlog, aangezien de Royal Navy een klein detachement plaatste op het eiland dat voor wat inkomen en leven zorgde. Dit werd echter ingetrokken na de wapenstilstand. De bevolking was de isolatie en ellende toen zo zat, dat zij in 1930 succesvol een verzoek indienden tot overplaatsing naar het vasteland.

St. Kilda werd verkocht aan de Marquess of Bute voor zijn vogelliefhebberij, die het uiteindelijk weer verkocht aan de National Trust for Scotland. Ook Schokland is in natuurbeheer; het vroegere eiland plus bijbehorend museum worden beheerd door Het Flevo Landschap. Beiden behoren nu zelfs tot het UNESCO-werelderfgoed. Toch is er meer aan te beleven dan enkel de natuur, of een overpeinzing van de grillige loop van de geschiedenis. Beiden zijn ook een klein, maar treffend voorbeeld van hoe de ongelijke ontwikkeling van verschillende gebieden door kapitaal hele bevolkingen en regio’s veroordeelt tot quasi-permanente achterlijkheid en armoede. Gemakkelijk ontstaan er vicieuze cirkels van onderontwikkeling en verlies van ieder perspectief, waar niet op eigen kracht uit te komen is door de betreffende bevolkingen. Het lot van Schokland en de eilanden van St. Kilda zijn een waarschuwing om niet te vergeten dat wat het kapitaal geeft met de ene hand, het met de andere hand elders neemt.

Written by Matthijs Krul

september 21, 2009 bij 13:29

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: